Група з беларускай мовай навучання i выхавання

У цяперашні час ва ўсёй краіне ідзе адраджэнне беларускай нацыянальнай мовы, культуры. Вялікая роля ў далучэнні дзяцей дашкольнага ўзросту да родных беларускіх традыцый адводзіцца бацькам. Яны першыя сваёй эмацыянальнасцю, узнёсласцю, пяшчотаю да роднага слова павінны зацікавіць дзяцей нацыянальнай спадчынай свайго народа. Важна каб і бацькі, і педагогі былі шчырымі прыхільнікамі адраджэння беларускай культуры, разумелі неабходнасць ведання беларускай мовы, добра валодалі ёй.

 Каб развіваць індывідуальныя творчыя здольнасці дзяцей, узбагачаць іх уяўленні аб роднай Беларусі патрэбна наладжваць работу фальклорных, танцавальных, тэатральных і іншых гурткоў, а гэта магчыма толькі ў дзіцячым садзе. Знаёмства дзяцей з роднай мовай, літаратурай, фальклорам, народнай песняй, музыкай, гульнёй спрыяе глыбокаму выхаванню духоўнасці, усебаковаму, гарманічнаму развіццю.

 Творы вуснай народнай творчасці маюць вялікае пазнавальнае і выхаваўчае значэнне, садзейнічаюць развіццю вобразнасці думкі, узбагачаюць дзіцячае асяроддзе.

 У апошнія гады ўзрастае інтарэс да фальклору. Грамадзянства як бы пачула: жыватворную сілу аднаўлення можна здабыць у невычарпальнай крыніцы народнасці. Нездарма слова “фальклор”, з’яўляючыся словам англійскага паходжання, перакладаецца, як “народная мудрасць”. Знаемства з лепшымі ўзорамі вуснай народнай творчасці павінна пачынацца з першых гадоў яго жыцця, так як перыяд раняга і дашкольнага дзяцінства – найбольш спрыяльны этап у развіцці чалавечай асобы. Гаты ўзрост багацейшы па здольнасцях: дзіця хутка і захапляльна пазнае навакольны свет, убірае вялікую колькасць уражанняў. Дзіця вучыцца па іх гукам роднай мовы, іх мелодыі, потым авалодвае ўменнем разумець іх сэнс.

 У малых фальклорных формах свет паўстае перад дзецьмі без падману і фальшу. Малыя фальклорныя творы – гэта цудоўнае чаканне радасці, светлае ўспрыманне чалавека і чаканне дабраты і толькі яе. У гэтых творах закладзена мудрасць. Сам тэкст як бы сцеражэ дзіця, як бы гаворыць: дзіця малое, але не прымітыўнае; дзіця бездапаможнае , але ў ім сіла роста; дзіця для матулі, але ўжо не для яе, а для ўсяго свету. Гэтыя зусім маленькія творы філасафічныя па сваёй прыродзе, таму што звернуты ўнутр чалавека. Яны даюць дзецям самыя галоўныя і простыя паняцці аб жыцці, аб людзях. Пачынаючы з самых першых элементарных гукаў, усе дзеянні дзіцяці суправаджаюцца песенькамі, так званымі пацешкамі або забаўлянкамі. Імі дарослыя сучашаюць дзіця, калі яно плача, забаўляць з іх дапамогай, прывучаць да просценькіх гульняў.

 Карысныя пацешкі, з дапамогай якіх дарослы сцвяржае ў дзіцяці добрыя пачуцці, выхоўвае разуменне прыналежнасці да ўсяго, што вакол яго. Напрыклад:

Хто ў нас добры?

 Хто ў нас прыгожы?

 Сашанька ў нас добры.

 Сашанька прыгожы…

Пацешкі дапамагаюць даросламу наладзіць эмацыянальны кантакт з дзецьмі і ў рэжымным працэсах, і ў гульневай дзейнасці.

Пацешкі з’яўляюцца пачатковым звяном пры азнакамленні дзяцей з першымі казкамі. Па-першае, у кожнай пацешцы дзейнічае адзін ці два героі. Па-другое, пацешка – мастацкі твор, які разлічаны на вобразнае ўспрыманне герояў. Па-трэцяе, пацешка расказвае аб характары героя.

 А ў цэлым пацешкі знаёмяць дзіця з навакольным жыццём, адчыняюць перад ім свет гукаў, рухаў, фарбаў, яны даюць дзецям першыя практычныя навыкі, праз іх дзеці засвойваюць маральныя і працоўныя нормы і паняцці.

           Маўленне - унікальны і ўніверсальны сродак многіх відаў дзейнасці. У дашкольніка гэта гульня, маляванне, лепка, канструяванне, вырашэнне практычных задач, успрыманне мастацкай літаратуры і інш. Немагчыма развіваць маўленне дзіцяці "ўвогуле", безадносна да той ролі, якую яно выконвае ў яго жыцці, не ўключаючы маўленне ў тую ці іншую дзейнасць. Развіццё розных формаў дзейнасці вядзе да развіцця іх галоўнага сродку - маўлення.

            У дзяцей мы выхоўваем пачуццё беларускай мовы, ствараючы дзеля гэтага адпаведныя маўленчыя ўмовы, у якіх дзіця пад кіраўніцтвам выхавальніка далучаецца да паэзіі і адначасова вучыцца вырашаць пры дапамозе роднай мовы розныя маўленчыя задачы: камунікатыўныя, пазнавальныя і інш.

            Галоўным пабуджальным матывам праяўлення маўленчай актыўнасці з'яўляецца сумесная дзейнасць з дарослым. Важнае значэнне мае актыўна-дзейснае ўспрыманне дзецьмі нагляднасці (цацак, малюнкаў). Наглядныя дзеянні выклікаюць у дзяцей жаданне абазначыць іх словамі і гаварыць пра іх. Адмысловая ўвага надаецца зместу беларускага маўлення, у выхаваўчых і дыдактычных мэтах выкарыстоўваем паэтычныя словы.

            Калыханкі, забаўлянкі, прымаўкі, песні, казкі - вось тыя дасканалыя мастацкія формы фальклору, з дапамогай якіх мы знаёмім дзяцей з багаццем і разнастайнасцю навакольнага свету.

            Перш за ўсё, мы праслухоўваем і абыгрываем з дзецьмі беларускія народныя калыханкі, песенькі, забаўлянкі, кароткія вершыкі, да якіх далучаюцца адпаведныя зместу дзеянні і рухі, паўтарэнні гукаперайманняў, асноўных слоў, выразаў. Вялікае значэнне пры гэтым маюць тыя забаўлянкі, якія суправаджаюцца разнастайнымі рухамі пальчыкаў рук, напрыклад "Сарока-варона кашу варыла". Важнасць іх палягае ў амаль паралельным развіцці дыферанцаваных рухаў пальцаў рук і маўлення, што стымулюе і актывізуе маўленне маленькага дзіцяці. Вабяць малых такія дзеянні як закалыхванне лялек, плясканне ў далоні, прытупванне, падскокі і т. п. Расказванне невялікіх па аб'ёму казак суправаджаем інсцэніроўкамі, што робіць больш лёгкім для дзяцей іх успрыманне і разуменне, заахвочвае да паўтарэння слоў, выразаў, песенек.

            Напрыклад, у час разыгрывання народнай забаўлянкі "Кую, кую ножку" з дзецьмі двух-трох год малыя імітуюць падбіванне лялечнага чаравічка малаточкам. Маўленчая сітуацыя дазваляе дзіцяці зразумець зварот выхавальніка.

            Дзецям вельмі падабаецца, калі ў вершыку называецца канкрэтнае імя. Напрыклад, калі мы прыносім цацачнага коціка, паказваем яго дзецям, дапамагаем ім успомніць, як коцік вуркоча "мур-мур", а затым чытае калыханку:

Ой на коціка вуркота,

А на дзіцятка дрымота,

Будзе коцік вуркатаць,

А дзіцятка будзе спаць.

 Потым гаворым, што раскажа пра коціка і Аленка. Чытаем калыханку, замяняючы слова "дзіцятка" на імя выхаванца. Аленка паказвае, як яна будзе спаць. Так мы прыцягваем дзяцей да прагаворвання асобных слоў і радкоў верша. Такія заняткі, а значыць і калыханка, пакідаюць след у душы і памяці дзіцяці.

       Маленькія дзеці ўдзельнічаюць у простых карагодных гульнях  "Знаёмства" (напрыклад, "Адгадай, чый галасок?", "Хто схаваўся?" і інш.) гэтыя гульні садзейнічаюць наладжванню дзіцячых узаемаадносін, выклікаюць у дзяцей жаданне ўступіць у зносіны, значыць і размаўляць адно з адным. Дзецям падабаюцца такія гульні, а гэта добрая падстава для выхавання цікавасці да беларускай мовы, першапачатковага развіцця беларускага маўлення. Захапіўшыся гульнёй, дзеці не заўсёды заўважаюць, што яна вядзецца на беларускай мове, і міжволі засвойваюць асобныя словы, выразы, песенькі.

       Выкарыстоўваюцца малыя формы фальклору і ў сумеснай дзейнасці. Напрыклад, сумеснае маляванне па пацешцы "Сонейка-сонца": дзецям прапаноўваецца аркуш паперы з намаляваным сонцам, і ім трэба дамаляваць гарошкі. Маляванне суправаджаецца прыгаворваннем радкоў пацешкі, і ў дзяцей праяўляецца цікавасць да самога працэсу малявання, да тых выразаў, якія апісваюцца ў забаўлянцы, і яны адлюстроўваюць іх у малюнку.

         Для паступовага ўвядзення беларускай мовы ў розныя віды дзейнасці дашкалят мы выкарыстоўваем лялек-беларусаў: дзяўчынку Паўлінку і хлопчыка Янку. Яны паасобку альбо разам прыходзяць да дзяцей, цікавяцца іх заняткамі, гульнямі, размаўляючы толькі па-беларуску: задаюць пытанні, называюць 

 Дашкольны ўзрост (3 — 6-7 гадоў) — узрост «чамучак». Дзеці раз пораз пытаюцца: «Што гэта?», «Навошта?», «Чаму?». Заахвочвайце ў дзіцяці гэтую цікавасць да атрымання самых разнастайных жыццёвых ведаў, чытайце яму кнігі пра ўсё, што яго акружае: пра прыроду, жывёл, дзецях, транспарце. Можна парэкамендаваць такія кнігі, як «Чей нос лучше?», «Кто чем поет?» В. Бианки, «Рисунок» С. Михалкова, « Главные машины » С. Еремеева і інш.

 Дзіця будзе прасіць вас перачытваць адны і тыя ж кніжкі некалькі разоў на дзень. Набярыцеся цярпення, для дзіцяці паўторнае чытанне — гэта важны рытуал, які дае яму адчуванне надзейнасці і ўстойлівасці навакольнага свету.

 У дашкольным узросце фарміруюцца такія якасці, як самастойнасць, адказнасць, таварыскасць, дабрыня. Кнігі ў гэты перыяд могуць выконваць і выхаваўчую ролю. Прачытайце з дзіцём: «Не мешайте мне трудиться» — цыкл вершаў Я. Благининой, «Девочка-ревушка» А. Барто, Я. Акима, «Косточка», «Старик и яблони» Л. Толстого і інш.

 Падчас чытання тлумачце дзіцяці незразумелыя для яго словы. Пасля чытання кніг задавайце дзіцяці навадныя пытанні, падахвочвайце   яго да разваг ўслых, прапануйце дзіцяці пераказаць прачытаны тэкст з апорай на ілюстрацыю — усё гэта спрыяе развіццю увагі і славесна-лагічнага мыслення.

У 4,5 — 5 гадоў ад тонкіх кніжак і невялікіх твораў можна перайсці да кніг аб’ёмных, якія вы будзеце чытаць з дзіцём некалькі дзён ці тыдняў (чытанне з працягам). Выбірайце займальныя, вострасюжэтныя кнігі, якія не надакучаць дзіцяці. Пры чытанні, калі гэта неабходна, устаўляйце свае вусныя каментарыі і дапаўненні да тэксту. Можна парэкамендаваць кнігі: «Домвёнок Кузька» Т. Александровой, «Волшебник Изумрудного горада» А. Волкава, «38 попугаев» Г. Остера і інш. Кожны новы этап чытання пачынайце з ўспамінаў пра тое, што было прачытана раней. Гэта добрае практыкаванне для трэніроўкі памяці і ўмення складаць складны аповяд. Прапануеце дзіцяці намаляваць карцінку да ўпадабанага сюжэту, або прайграць гэты сюжэт па ролях.

 РАІМ ПАЧЫТАЦЬ

 Ганна Скаржынская — Савіцкая «Казкі – чамучкі»

 Кніга «Казкі – чамучкі» з’яўляецца скарбонкай пазнавальных казак для дзяцей. Пад вокладкай маленькі чытач знойдзе разгорнутыя і цікавыя адказы на пытанні «Чаму Васілёк жыве ў жыце?», «Чаму матылёк стаў Крапіўнікам?», «Чаму Сланечнік падобны на Сонца», «Чаму Зязюля жыве ў ходзіках?» і інш.

  Расціслаў Бензярук «Патапка і яго сябры»

 Кніга знаёміць з цікавымі з’явамі прыроды і незвычайнымі прыгодамі зверанят. Самым дапытлівым адрасуюцца казкі-загадкі, а дзіцячым лялечным тэатрам – п’еса-казка “На паляне, каля ёлкі…”